Birincil ve ikincil vajinismus: farkı nedir, neden önemlidir?

Neden iki ayrı tür var?

Vajinismusun ne zaman başladığı, neye bakılacağını ve tedavinin nasıl kurulacağını değiştirir. Tıbbi sınıflamalar da bu ayrımı yapar: DSM-5-TR, genito-pelvik ağrı/penetrasyon bozukluğunda şikâyetin “yaşam boyu” mu yoksa “sonradan başlayan” mı olduğunun belirtilmesini ister. Günlük dilde bunlara birincil ve ikincil vajinismus denir.

Birincil vajinismus nedir?

Birincil (yaşam boyu) vajinismusta kişi hiçbir zaman sorunsuz bir giriş yaşamamıştır. Çoğu zaman ilk ilişki denemelerinde fark edilir. Bazı kadınlar tampon kullanmayı ya da muayeneyi de hiç deneyemediğini anlatır.

Birincil vajinismusta sık görülen etkenler şunlardır:

• Ağrı ya da zarar görme beklentisi
• Cinsellikle ilgili eksik, yanlış ya da korkutucu bilgiler
• İlk ilişkiyle ilgili duyulan hikâyeler ve toplumsal beklentiler
• Genel kaygı eğilimi
• Geçmişte yaşanmış zor bir muayene ya da deneyim

Bazen belirgin bir neden bulunmaz. Bu, sizin bir şeyi yanlış yaptığınız anlamına gelmez.

İkincil vajinismus nedir?

İkincil vajinismusta daha önce sorunsuz bir cinsel yaşam varken şikâyet sonradan başlar. Sık görülen tetikleyiciler şunlardır:

• Tekrarlayan vajinal enfeksiyonlar
• Doğum ve doğum sonrası iyileşme dönemi
• Emzirme ya da menopoza bağlı kuruluk
• Ağrılı bir muayene ya da işlem
• Pelvik bölgeyi ilgilendiren bir ameliyat
• Zor bir yaşam olayı ya da ilişki sorunları

Burada çoğu zaman bir döngü vardır: önce bir nedenle ağrı olur, ağrı beklentisi kasılmayı artırır, kasılma da ağrıyı sürdürür. İlk neden ortadan kalksa bile döngü kendi kendine devam edebilir.

İkisi arasındaki farklar nelerdir?

	Birincil	İkincil
Başlangıç	İlk denemelerden beri	Sorunsuz bir dönemden sonra
Tampon ve muayene	Çoğu zaman hiç olmamış	Daha önce mümkün olmuş olabilir
Önce bakılan	Bilgi, kaygı, beklentiler	Şikâyeti başlatan neden sürüyor mu?
Tedavinin merkezi	Bilgilendirme ve kademeli egzersizler	Önce tetikleyicinin tedavisi, sonra egzersizler

Bu ayrım değerlendirmeyi nasıl değiştirir?

İkincil vajinismusta önce şikâyeti başlatan nedenin hâlâ sürüp sürmediğine bakılır. Örneğin süren bir enfeksiyon ya da kuruluk varsa önce o tedavi edilir. Bu yüzden ikincil vajinismusta muayene daha erken planlanabilir. Doğum sonrası başlayan ağrıda yara iyileşmesi ve pelvik taban, menopoz sonrası başlayan ağrıda hormon azalmasına bağlı değişiklikler değerlendirilir.

Birincil vajinismusta ise bilgilendirme ve kademeli alıştırmalar planın merkezinde yer alır. Muayene yine önemlidir; ama zamanı çoğu zaman gevşeme çalışmalarından sonraya bırakılabilir (muayene korkusu).

Doğum sonrası başlayan şikâyetler

Doğumdan sonra ilişkide zorlanma ya da ağrı sık görülür ve her zaman vajinismus değildir. Doğum sırasında oluşan yırtık ya da kesinin iyileşmesi, emzirme dönemindeki hormon değişikliklerine bağlı kuruluk, pelvik taban kaslarındaki değişiklikler ve yorgunluk birlikte rol oynayabilir.

Bu dönemde ağrılı bir deneyim, ağrı beklentisine ve kasılmaya yol açabilir. Önce iyileşme ve kuruluk değerlendirilir; gerekirse tedavi edilir. Ağrı beklentisi ve kasılma sürüyorsa gevşeme çalışmaları ve kademeli egzersizler plana eklenir.

Tekrarlayan enfeksiyonlardan sonra başlayan şikâyetler

Tekrarlayan mantar ya da bakteriyel enfeksiyonlar, ilişkiyi defalarca ağrılı hâle getirebilir. Enfeksiyon tedavi edildikten sonra bile beden ağrıyı beklemeye devam edebilir ve kasılma sürebilir. Bu durumda önce enfeksiyonun gerçekten geçtiğinden emin olunur, ardından kasılma döngüsü ele alınır (vajinal akıntı).

Ağrılı ilişkiden nasıl ayrılır?

İkincil vajinismus ile ağrılı ilişki (disparoni) sık iç içedir. Girişin olduğu ama ağrılı olduğu durumlarda disparoniden söz edilir. Girişin kasılma nedeniyle olmadığı ya da çok zor olduğu durumlarda ise vajinismus ön plandadır. İkisi birlikte de görülebilir. Ayrıntılar: ağrılı ilişki (disparoni).

Tedavi nasıl planlanır?

Her iki türde de tedavi kişiye göre planlanır ve genellikle bilgilendirme, nefes ve gevşeme çalışmaları ile kademeli egzersizleri içerir (tedavi nasıl ilerler?). İkincil vajinismusta bunlara tetikleyicinin tedavisi eklenir.

Muayenehane deneyiminde yüz yüze tedavi genellikle 3–4 seans, online tedavi genellikle 6–8 seans sürmektedir. Seans sayısı türe, şikâyetin süresine ve kişinin hızına göre değişir. Başka bir şehirde yaşıyorsanız online vajinismus tedavisi bir seçenektir; ikincil vajinismusta muayenenin zamanı bu planın içinde daha erken düşünülür.

Hangisini yaşadığımı nasıl anlarım?

Kendinize şu soruyu sormanız çoğu zaman yeterlidir: Hiç sorunsuz bir giriş oldu mu? Hiç olmadıysa birincil, daha önce olduysa ikincil vajinismus düşünülür. Kesin değerlendirme bir konuşma ve gerektiğinde muayeneyle yapılır. İlk adım için: ilk görüşmede ne olur?